Oczyszczalnie przydomowe – wprowadzenie do tematu

Wstęp

Analizując rozwój infrastruktury ściekowej w Polsce w aspekcie kilku ostatnich lat, trudno nie zauważyć ogromnego wzrostu liczby zamontowanych przydomowych oczyszczalni ścieków (POŚ). Wg danych GUS na koniec 2012 r. w Polsce funkcjonowało prawie 125 tys. oczyszczalni przydomowych, z których 48 tys. sztuk wybudowano w latach 2010-2012. Kolejne lata 2012-2015 to zrealizowanych kilkadziesiąt tysięcy nowych instalacji indywidualnych.  Ten wzrost jest konsekwencją kilku czynników, ale głównych jest możliwość współfinansowania budowy systemów indywidualnych ze środków zarówno krajowych, jak i unijnych. Wiele gmin opracowuje analizy opłacalności inwestycji wodno-ściekowych, które wskazują, że w zabudowie rozproszonej uzasadniona jest budowa indywidualnych systemów oczyszczania ścieków. Nie bez znaczenia jest również fakt, iż rośnie (choć wolno) świadomość ekologiczna Polaków.

Należy również podkreślić, że ilość realizowanych w ostatnich latach w Polsce inwestycji była motorem napędowym rozwoju całej branży. W krótkim czasie powstało wiele nowych firm specjalizujących się w produkcji i/lub montażu przydomowych oczyszczalni ścieków. Pojawiły się na rynku nowe technologie, innowacyjne rozwiązania, które są w stanie sprostać skomplikowanym warunkom pracy w trudnych warunkach gruntowo-wodnych. Dostępne są (potencjalnie) na rynku polskim przydomowe oczyszczalnie ścieków posiadające możliwości techniczne pozwalające na spełnienie najwyższych wymagań zarówno w zakresie jakości oczyszczonego ścieku jak i parametrów wytrzymałościowych z uwzględnieniem coraz wyższych wymagań eksploatacyjnych.

Podstawowe problemy
Jakość pracy każdej oczyszczalni ścieków zależy od trzech podstawowych warunków:
1. prawidłowego doboru (zaprojektowania) instalacji oczyszczania ścieków (dot. również doboru systemu rozsączającego oczyszczonego ścieku)
2. jakości wykonania instalacji
3. jakości i częstotliwości przeprowadzanych przeglądów serwisowych oraz prawidłowej eksploatacji.

Niestety w praktyce w znaczącej skali powyższe warunki są nieprzestrzegane, co prowadzi do negatywnych konsekwencji:

Ad. 1. Nieprawidłowy, często przypadkowy dobór indywidualnych systemów oczyszczania ścieków.

Brak szczegółowej analizy warunków gruntowo-wodnych oraz terenowych. Całkowite pominięcie wymagań eksploatacyjnych zaprojektowanych oczyszczalni ścieków.

Największą grupę inwestycji w zakresie budowy przydomowych oczyszczalni ścieków w Polsce w ostatnich latach stanowią inwestycje realizowane przez jednostki samorządowe – gminy. Do niedawna jedynym kryterium przy wyborze najkorzystniejszej oferty zarówno w zakresie wykonywania projektów jak i realizacji inwestycji – była cena. W znaczącej licznie postępowań ten system wyboru ofert absolutnie się nie sprawdził. Aktualnie obowiązujące wymaganie poza-cenowej oceny ofert, jak pokazuje praktyka, nie przynosi oczekiwanych rezultatów. Pomimo tak dużej liczby realizowanych przez gminy inwestycji wciąż popełniane są te same błędy. Nadal mamy deficyt wiedzy w zakresie określenia podstawowych, istotnych potrzeb inwestora oraz użytkownika.

Ad. 2. Nieprawidłowy sposób montażu indywidualnych systemów oczyszczania ścieków.

Inwestycje realizowane przez gminy, prowadzone są w oparciu o Prawo Zamówień Publicznych. Stąd  wybór wykonawcy dokonany jest w postępowaniu przetargowym. Tu często pojawia się przeszkoda „najniższej ceny”, ponieważ inne poza cenowe kryteria oceny ofert są wciąż zminimalizowane lub traktowane jako „zło konieczne”. Odnosi się wrażenie, że zamawiający, idą po „najmniejszej linii oporu”. Stosują tylko jedno dodatkowe kryterium, które najczęściej odnosi się do terminu realizacji zadania lub udzielonej gwarancji. Z analizy postępowań przetargowych wynika, iż zamawiający zawężają pole wyboru wykonawców, wymagając, by oferowany termin/gwarancja

mieściły się w określonych granicach. Dodając do tego specyficzną metodę punktowania dodatkowego kryterium (5%), można odważyć się na diagnozę, iż iluzorycznym wydaje się znaczenie tego dodatkowego kryterium przy wyborze najkorzystniejszej oferty. W praktyce oznacza to, iż znowu mamy do czynienia z wyborem „najniższej ceny”.

Ad. 3. Brak wiedzy, doświadczenia i świadomości użytkowników w zakresie eksploatacji POŚ.

Powszechnie panującą praktyką wśród użytkowników przydomowych oczyszczalni ścieków jest to całkowita ignorancja zasad ich eksploatacji. Nieprzestrzeganie podstawowych warunków użytkowania t.j.:
- wprowadzanie do POŚ substancji stałych i płynnych powodujących nieprawidłową pracę urządzeń
- brak podstawowej kontroli urządzeń
- nie prowadzenie Książki Eksploatacji POŚ
- nieusuwalnie w wymaganym terminie osadów z POŚ.

Brak serwisowania oczyszczalni przez profesjonalnych Autoryzowanych Serwisantów. W Polsce właściwie nie funkcjonuje „zwyczaj” serwisowania przydomowych oczyszczalni ścieków. Brak regulacji prawnych w tym zakresie powoduje, iż zarówno użytkownik jak i organy władzy i instytucji publicznych nie są zainteresowane tematem serwisowania POŚ.

Całkowicie pominięty temat wymogu serwisowania w programach dofinansowujących budowę przydomowych oczyszczalni ścieków. W procedurach przetargowych organizowanych przez gminy, pomijanie wymogu serwisowania oczyszczalni, przeszkolenia użytkowników, a jeśli nawet są zawarte, to niestety, w praktyce nie są one  egzekwowane.

Podstawowe konsekwencje

1. Wprowadzanie do ziemi i wód ścieków nieoczyszczonych, których parametry nie spełniają wymagań Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi, oraz w sprawie substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego.

2. Nieprawidłowe działanie POŚ ze względu na brak podstawowej kontroli, prowadzące również do całkowitego uszkodzenia urządzeń.

Propozycje najistotniejszych rozwiązań

Propozycje pożądanych zmian związanych z projektowaniem, wykonawstwem oraz eksploatacją przydomowych oczyszczalni ścieków w Polsce.
1. Wprowadzenie w regulaminach programów dofinansowujących (WFOŚiGW, dotacje unijne) budowę przydomowych oczyszczalni ścieków wymogu serwisowania oczyszczalni.
2. Wprowadzenie rozwiązań prawnych regulujących obowiązek serwisowania przydomowych oczyszczalni ścieków, który zapewni prawidłowe funkcjonowanie i uzyskiwanie wymaganych parametrów ścieków oczyszczonych.
Uzasadnionym wydaje się pogląd, że zabrakło konsekwencji w działaniu przy przestrzeganiu istniejących regulacji prawnych w zakresie eksploatacji i skutecznej kontroli tych urządzeń.
3. Stworzenie profesjonalnego centrum informacji, skupiającego fachowców z dziedzin: prawa zamówień publicznych, Nadzoru Budowlanego oraz inżynieryjnej (eksperci z zakresu tematyki indywidualnej asenizacji).
Możliwość szerokiego dotarcia do głównych Inwestorów (Gmin), przedstawienie zagrożeń wynikających z nieprawidłowego przeprowadzenia kompleksowej inwestycji (od projektu poprzez realizację do użytkowania i serwisu).
Opracowanie i wskazanie podstawowych – optymalnych zasad realizacji zadania z uwzględnieniem indywidualnych wymagań oraz ich konsekwentnego przestrzegania.

Podsumowanie
Świadomość realnych możliwości dokonania zmian w branży POŚ, po analizie ostatnich kilku lat „niemocy” wskazywałaby raczej na zachowanie bierności w tej kwestii. Jednakże (nie da się tu chyba ominąć patetycznych sformułowań) poczucie odpowiedzialności, troska o środowisko naturalne, a także zwyczajna ludzka przyzwoitość podpowiada podjęcie chociażby próby zminimalizowania opisanych negatywnych zjawisk. Nie bez znaczenia jest tutaj ocena społeczna (użytkowników), a także urzędników, dysponentów funduszy dot. przydatności i skuteczności  przydomowych oczyszczalni ścieków, w dalszej perspektywie rozwoju rynku przydomowych oczyszczalni ścieków.

Niestety patologiczne zjawiska generowane są przede wszystkim przez przepisy (lub ich brak) i/lub praktykę organów władzy lub po prostu niewiedzę.
W powyższej analizie pominięto całkowicie patologię (wprowadzania do obrotu i instalowania nieprawidłowych urządzeń) wynikającą z nieuczciwej konkurencji, która niestety jest zjawiskiem powszechnym w naszej rzeczywistości.